KHI KỲ VỌNG CỦA CHA MẸ TRỞ THÀNH GÁNH NẶNG LÊN CON TRẺ
Trong quá trình tìm hiểu nguyên nhân khiến tỷ lệ lo âu, trầm cảm và các vấn đề sức khỏe tâm thần ngày càng gia tăng ở học sinh tại những môi trường giáo dục có áp lực thành tích cao, nhà báo Jennifer Wallace đã thực hiện một nghiên cứu chuyên sâu dựa trên bài viết bà đăng trên Washington Post năm 2019. Để có cái nhìn toàn diện hơn, bà đã hợp tác với các nhà nghiên cứu thuộc Trường Giáo dục Harvard xây dựng một khảo sát trực tuyến dành cho phụ huynh vào tháng 2 năm 2020.
Ban đầu, nhóm nghiên cứu đặt mục tiêu thu thập khoảng 1.000 phản hồi. Tuy nhiên, chỉ trong vài ngày, số lượng người tham gia đã tăng vọt lên 6.500, cho thấy mức độ quan tâm đặc biệt của các bậc cha mẹ đối với chủ đề này.
Tuy nhiên, không phải ai cũng bị cuốn vào “văn hóa thành tích độc hại” này. Một làn sóng nghiên cứu mới đang tập trung vào một khái niệm gọi là “mattering” , hay còn được gọi là cảm giác được trân trọng vì bản thân mình, độc lập với những gì mình đạt được, như một lá chắn bảo vệ hiệu quả khỏi kỳ vọng xã hội.
Dẫu vậy, không phải tất cả đều bị cuốn theo vòng xoáy của “văn hóa thành tích”. Những nghiên cứu gần đây đang hướng sự chú ý đến khái niệm “mattering” – cảm giác được yêu thương, tôn trọng và trân trọng vì chính con người mình, thay vì những thành tích đạt được. Các nhà nghiên cứu cho rằng đây là một trong những yếu tố bảo vệ quan trọng, giúp trẻ em và thanh thiếu niên vững vàng hơn trước áp lực kỳ vọng từ gia đình và xã hội.
Áp lực lên giới trẻ ngày càng gia tăng
Trong những thập kỷ gần đây, sự cạnh tranh khốc liệt cùng xu hướng đề cao thành tích cá nhân đã tạo nên những áp lực chưa từng có đối với thế hệ trẻ. Trong một xã hội ngày càng coi trọng thành công, năng suất và sự hoàn hảo, nhiều người trẻ phải đối mặt với cảm giác luôn cần cố gắng hơn nữa để đáp ứng kỳ vọng của gia đình, nhà trường và cộng đồng. Điều đáng lo ngại là ngay cả khi đạt được những thành tựu nhất định, không ít người vẫn cảm thấy bản thân chưa đủ tốt.
Một nghiên cứu quy mô lớn thực hiện trên hơn 41.000 sinh viên tại ba quốc gia cho thấy cả ba dạng chủ nghĩa hoàn hảo đều có xu hướng tăng trong giai đoạn từ năm 1989 đến 2017. Đáng chú ý, chủ nghĩa hoàn hảo do xã hội áp đặt – tức cảm giác luôn bị người khác kỳ vọng phải hoàn hảo – đã tăng tới 33%, cao gấp hơn ba lần so với mức gia tăng của chủ nghĩa hoàn hảo hướng về bản thân. Điều này cho thấy giới trẻ ngày nay không chỉ tự tạo áp lực cho mình mà còn ngày càng chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ những tiêu chuẩn và kỳ vọng của xã hội.
Các nghiên cứu gần đây tiếp tục ghi nhận xu hướng này chưa có dấu hiệu chững lại. Trong bối cảnh mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, nơi thành công và hình ảnh hoàn hảo thường được phô bày liên tục, nhiều người trẻ càng dễ rơi vào vòng xoáy so sánh, tự đánh giá bản thân khắt khe và cảm thấy áp lực phải chứng minh giá trị của mình. Đây được xem là một trong những yếu tố góp phần làm gia tăng các vấn đề về sức khỏe tinh thần ở giới trẻ hiện nay.
Hiện nay, các nghiên cứu ước tính khoảng 25–30% trẻ em và thanh thiếu niên đang chịu ảnh hưởng bởi chủ nghĩa hoàn hảo, một hiện tượng được ghi nhận ở nhiều quốc gia và nền văn hóa khác nhau. Các chuyên gia tâm lý cho rằng văn hóa đề cao thành tích, kết hợp với tác động mạnh mẽ của mạng xã hội, đang trở thành một trong những yếu tố quan trọng góp phần vào cuộc khủng hoảng sức khỏe tâm thần ở giới trẻ. Trong môi trường mà thành công thường được đo lường bằng điểm số, trường học danh tiếng, ngoại hình nổi bật hay những thành tựu được công khai trên mạng, nhiều bạn trẻ liên tục phải đối mặt với áp lực chứng minh bản thân và đáp ứng kỳ vọng của người khác.
Điều đáng lo ngại là những chuẩn mực này không ngừng được nâng cao. Khi mục tiêu thành công ngày càng trở nên khắt khe và khó đạt được hơn, cảm giác thất bại, tự ti và lo âu cũng gia tăng tương ứng.
Khi tham vọng trở thành gánh nặng
Tham vọng vốn là động lực giúp con người vươn lên, theo đuổi mục tiêu và tìm thấy ý nghĩa trong cuộc sống. Tuy nhiên, khi khát vọng thành công đi kèm với những kỳ vọng quá lớn, nó có thể trở thành một gánh nặng tâm lý. Khi con người luôn cảm thấy mình phải làm tốt hơn, đạt nhiều hơn và hoàn hảo hơn, lòng tự trọng dần bị phụ thuộc vào thành tích thay vì giá trị nội tại.
Điều đáng lo ngại nhất là chủ nghĩa hoàn hảo do xã hội áp đặt, khiến cho chúng ta có cảm giác rằng bản thân luôn bị người khác quan sát, đánh giá và kỳ vọng. Đây không đơn thuần là mong muốn thành công, mà là nỗi sợ thường trực rằng mình chưa đủ giỏi, chưa đủ xứng đáng trong mắt người khác. Dạng áp lực này được cho là có mối liên hệ với trầm cảm, lo âu và thậm chí ý nghĩ tự tử trong hơn ba thập kỷ nghiên cứu, và đáng lo hơn, đây cũng là dạng đang tăng nhanh nhất hiện nay. Điều đáng chú ý là áp lực ấy không chỉ tồn tại ở một nhóm nhỏ học sinh ưu tú hay những gia đình có điều kiện. Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ lo âu và trầm cảm ở học sinh tại các trường có thành tích cao cao gấp nhiều lần mức trung bình. Điều đó cho thấy áp lực phải thành công đang trở thành một vấn đề phổ biến, ảnh hưởng đến giới trẻ ở nhiều hoàn cảnh khác nhau.
Một nguyên nhân khác là hiện nay tư duy thành tích đã dần len lỏi vào mọi khía cạnh của đời sống giới trẻ. Ngay cả những hoạt động ngoại khóa vốn được tạo ra để học hỏi, thư giãn và kết nối cũng ngày càng bị xem như công cụ để làm đẹp hồ sơ cá nhân. Khi áp lực phải nổi bật và vượt trội trở thành tiêu chuẩn, giá trị của một trải nghiệm không còn nằm ở niềm vui hay sự trưởng thành mà ở việc nó có giúp tạo thêm thành tích hay không. Hệ quả của điều này không chỉ dừng lại ở những áp lực học tập. Việc liên tục so sánh bản thân với người khác có thể làm xói mòn lòng tự trọng và khiến các mối quan hệ trở nên cạnh tranh hơn. Như một nhà nghiên cứu đã nói, chủ nghĩa hoàn hảo không chỉ khiến con người xa rời chính mình khi luôn cố gắng trở thành một phiên bản hoàn hảo, mà còn xa cách với những người xung quanh khi xem bạn bè như đối thủ. Và kết quả, một cách âm thầm nhưng dai dẳng, chính là sự cô đơn.
Nguồn gốc của văn hóa thành tích
Mạng xã hội là một trong những yếu tố góp phần khuếch đại văn hóa thành tích. Khi liên tục tiếp xúc với những hình ảnh thành công và cuộc sống tưởng chừng hoàn hảo của người khác, nhiều người trẻ dễ rơi vào vòng xoáy so sánh và cảm thấy mình chưa đủ tốt. Điều này càng trở nên rõ rệt trong giai đoạn từ tuổi thiếu niên đến đầu tuổi trưởng thành – thời điểm con người đặc biệt nhạy cảm với sự đánh giá và công nhận từ xã hội.
Bên cạnh mạng xã hội, áp lực cạnh tranh trong giáo dục cũng ngày càng gia tăng. Việc tuyển sinh vào các trường đại học danh tiếng trở nên khắt khe hơn khiến nhiều học sinh cảm thấy mình phải liên tục xuất sắc để không bị bỏ lại phía sau. Áp lực này thường lan sang cả gia đình, khiến không ít cha mẹ trở nên lo lắng, đặt kỳ vọng cao hoặc kiểm soát con cái nhiều hơn. Các nghiên cứu cho thấy những bạn trẻ thường xuyên cảm nhận sự phê bình hoặc kỳ vọng quá mức từ cha mẹ có xu hướng phát triển chủ nghĩa hoàn hảo cao hơn. Theo các nhà nghiên cứu, đằng sau những áp lực ấy là một cảm giác sâu xa hơn: nỗi lo rằng bản thân không đủ giá trị hoặc không đủ quan trọng nếu không đạt được thành công.
Giải pháp: Giúp con cảm nhận sự trân trọng từ gia đình
Theo các nhà nghiên cứu, một trong những cách hiệu quả nhất để giảm bớt áp lực thành tích là nuôi dưỡng cảm giác được trân trọng (mattering) – cảm giác rằng mình có giá trị vì chính con người mình, chứ không phải vì những thành tích đạt được. Những người trẻ có cảm giác này thường có khả năng phục hồi tốt hơn trước thất bại, ít để những vấp ngã định nghĩa giá trị bản thân và có mức độ lo âu, trầm cảm cũng như cô đơn thấp hơn. Ngược lại, khi cảm thấy mình không quan trọng hoặc không được lắng nghe, con người dễ rơi vào trạng thái cô lập và mất kết nối với những người xung quanh. Theo các nhà nghiên cứu, sự kết hợp giữa cảm giác không được trân trọng và cô đơn có thể tạo nên một trải nghiệm tổn thương sâu sắc, ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tinh thần.
Chủ nghĩa hoàn hảo và cảm giác không được trân trọng có mối liên hệ mật thiết với nhau. Nhiều người theo đuổi sự hoàn hảo không chỉ vì mong muốn thành công, mà còn vì cảm giác rằng bản thân chưa đủ giá trị nếu không liên tục chứng minh mình bằng thành tích.
Đối với những nhóm yếu thế trong xã hội, áp lực này càng trở nên nặng nề hơn khi bị khuếch đại bởi sự bất bình đẳng và các rào cản xã hội. Vì vậy, các nhà nghiên cứu cho rằng việc nâng cao cảm giác được trân trọng không chỉ là trách nhiệm của mỗi cá nhân hay gia đình, mà còn đòi hỏi những thay đổi rộng hơn về môi trường, chính sách và hệ thống xã hội nhằm tạo ra sự công nhận, cơ hội và cảm giác thuộc về cho tất cả mọi người.
Hàm ý sâu xa hơn từ các nghiên cứu này là cảm giác được trân trọng không chỉ là vấn đề của từng cá nhân, mà còn phản ánh cách xã hội nhìn nhận và đánh giá con người. Khi trường học, gia đình và môi trường làm việc liên tục gửi đi thông điệp rằng giá trị của một người được đo bằng thành tích, năng suất hay những gì họ tạo ra, áp lực thành công sẽ trở thành điều khó tránh khỏi.
Vì vậy, giải quyết văn hóa thành tích không chỉ dừng lại ở việc giúp mỗi cá nhân trở nên kiên cường hơn, mà còn đòi hỏi những thay đổi trong cách chúng ta định nghĩa thành công và giá trị con người. Đó là sự chuyển dịch từ việc đánh giá con người qua những gì họ đạt được sang việc trân trọng giá trị mỗi người vì chính bản thân họ.
Những bước nhỏ giúp con bớt đi gánh nặng thành tích
Xây dựng cảm giác được trân trọng không phải là điều diễn ra trong một sớm một chiều, mà cần sự quan tâm và thực hành nhất quán từ gia đình, nhà trường và chính người trẻ. Các nhà nghiên cứu gợi ý một số cách có thể áp dụng ngay như sau:
1. Dành thời gian chất lượng cho con: Những khoảnh khắc trò chuyện, lắng nghe và hiện diện trọn vẹn sẽ giúp trẻ cảm nhận rằng mình thực sự được quan tâm. Đôi khi, chất lượng của sự hiện diện quan trọng hơn số lượng thời gian bên nhau.
2. Yêu thương và công nhận vô điều kiện: Khi trẻ chỉ được khen ngợi lúc thành công, các em dễ tin rằng giá trị của mình phụ thuộc vào thành tích. Ngược lại, sự quan tâm và ghi nhận nhất quán, bất kể kết quả ra sao, sẽ giúp trẻ xây dựng lòng tự trọng lành mạnh.
3. Bình thường hóa thất bại: Thất bại và sai lầm là một phần tự nhiên của quá trình trưởng thành. Khi người lớn giúp trẻ hiểu điều đó và sẵn sàng chia sẻ cả những thất bại của chính mình, trẻ sẽ bớt sợ hãi trước sự không hoàn hảo và học cách kiên cường hơn trước khó khăn.
4. Hạn chế việc so sánh trên mạng xã hội: Giúp trẻ hiểu rằng những gì xuất hiện trên internet thường chỉ là những khoảnh khắc được chọn lọc, không phản ánh đầy đủ cuộc sống thực. Việc xây dựng một vài mối quan hệ chân thành và gắn kết có ý nghĩa hơn nhiều so với việc tìm kiếm sự công nhận từ những người xa lạ trên mạng.
5. Khuyến khích các hoạt động hướng đến cộng đồng: Tham gia tình nguyện, hỗ trợ bạn bè hoặc giúp đỡ người khác giúp trẻ cảm nhận được giá trị và ý nghĩa của bản thân vượt ra ngoài thành tích học tập. Nhiều nghiên cứu cho thấy những hành động tử tế và sẻ chia có thể góp phần nâng cao lòng tự trọng, đồng thời giảm cảm giác lo âu và cô đơn.
6. Trở thành hình mẫu tích cực về sự cân bằng và lòng tự trắc ẩn cho trẻ: Trẻ em thường học từ những gì người lớn làm hơn là những gì người lớn nói. Khi cha mẹ và thầy cô biết cân bằng cuộc sống, đối xử tử tế với bản thân và ưu tiên sức khỏe tinh thần, họ sẽ trở thành hình mẫu tích cực giúp trẻ xây dựng khả năng thích ứng và sự tự tin trước những áp lực của cuộc sống.
