QUYỀN ĐƯỢC NGẮT KẾT NỐI: KHI TAN CA KHÔNG THẬT SỰ LÀ TAN CA
Có những buổi tối khi bạn đã tắt máy tính, ngồi vào bàn ăn cùng gia đình nhưng đầu óc vẫn chưa thực sự dừng lại. Một tin nhắn công việc lướt qua màn hình điện thoại và dù không mở ra đọc, bạn vẫn thấy mình bắt đầu nghĩ về nó: Có việc gì gấp không? Có cần trả lời ngay không? Cảm giác này quen thuộc đến mức phần lớn chúng ta không còn xem đây là điều gì bất thường, mà chỉ đơn giản là một phần của việc đi làm.
Thực chất, hiện tượng này đã có một tên gọi cụ thể trong khoa học tổ chức: telepressure – áp lực phải luôn sẵn sàng phản hồi công việc, do hai nhà nghiên cứu Barber và Santuzzi đặt tên từ năm 2015. Một cảm giác âm thầm, tưởng như chỉ mỗi mình gặp phải nhưng thực ra đã được nghiên cứu và gọi tên rõ ràng. Điều đó cho thấy đây là một trải nghiệm phổ biến hơn chúng ta vẫn nghĩ.
Điều này cũng lý giải vì sao “quyền được ngắt kết nối” đang dần được quan tâm một cách đáng kể ở nhiều quốc gia và tổ chức. Tại Việt Nam, chủ đề này cũng đã bắt đầu được đặt lên bàn nghị sự. Theo Tuổi Trẻ Online (Thành Chung, 2026), tại một phiên họp Quốc hội trong tháng 6 vừa qua, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đã đề xuất bổ sung “quyền ngắt kết nối” vào Bộ luật Lao động. Đề xuất này cho phép người lao động không phải theo dõi hay xử lý công việc ngoài giờ, trừ các trường hợp khẩn cấp theo quy định. Mặc dù vẫn đang trong quá trình thảo luận và chưa trở thành luật, nhưng sự xuất hiện của đề xuất này cũng đủ để nói lên một điều: cảm giác khó ngắt kết nối sau giờ làm không còn là câu chuyện của riêng một vài cá nhân mà đang dần được nhìn nhận như một vấn đề mang tính hệ thống và đáng được mang ra thảo luận một cách nghiêm túc.
Cơ chế tâm lý đằng sau cảm giác khó ngắt kết nối sau giờ làm
Để hiểu vì sao cảm giác này lại dai dẳng đến vậy, chúng ta có thể nhìn vào bốn cơ chế tâm lý sau:
1/ Áp lực luôn phải sẵn sàng
Đây chính là bản chất của ” áp lực phải luôn sẵn sàng phản hồi công việc” (telepressure): cảm giác cần phải phản hồi ngay lập tức, ngay cả khi đã hết giờ làm việc chính thức. Áp lực này thường không đến từ một yêu cầu rõ ràng nào, mà đến từ một kỳ vọng ngầm rằng người làm việc tốt là người luôn có mặt, luôn phản hồi nhanh.
2/ Khó tách rời về mặt tâm lý
Ngay cả khi đã ngừng làm việc về mặt hình thức, đầu óc vẫn tiếp tục “chạy” lại các vấn đề công việc. Một nghiên cứu theo dõi nhật ký làm việc của gần 270 nhân viên của Cambier & Vlerick năm 2022 cho thấy cảm giác phải phản hồi nhanh khiến người lao động khó đạt được trạng thái mà các nhà tâm lý học gọi là “tách rời tâm lý” (psychological detachment). Đây là một quá trình cần thiết để cơ thể và tinh thần thực sự được phục hồi sau một ngày làm việc. Khi quá trình này bị cản trở trong một thời gian dài, giấc ngủ và khả năng hồi phục năng lượng cũng bị ảnh hưởng theo.
3/ Tích luỹ một cách âm thầm
Hiện tượng này dễ bị bỏ qua cũng chính vì lý do trên. Không giống như một sự cố hay một ngày làm việc quá tải rõ ràng,” áp lực phải luôn sẵn sàng phản hồi công việc” (telepressure) không có một “mốc” cụ thể nào để nhận biết. Nó tích tụ dần từng ngày và thường chỉ lộ rõ khi một người nhận ra rằng đã lâu rồi mình không ngủ thẳng giấc, khi cuối tuần không còn cảm giác được nghỉ ngơi, hoặc khi mình đang có ít thời gian dành cho bản thân và những người thân yêu hơn trước kia.
4/ Giá trị bản thân gắn với tốc độ phản hồi
Đây là lớp cuối cùng, và cũng là lớp khiến áp lực này khó buông bỏ nhất. Nghiên cứu của He và cộng sự vào năm 2024 chỉ ra rằng những người có nhu cầu được công nhận cao thường dễ bị cuốn vào vòng lặp phản hồi nhanh hơn. Với họ, việc phản hồi nhanh không chỉ đơn thuần là hoàn thành công việc mà còn gắn với cảm giác được ghi nhận và thấy mình có giá trị.Cảm giác khó ngắt kết nối không đến từ việc thiếu kỷ luật – mà là phản ứng tự nhiên trước một áp lực đã được gọi tên rõ ràng.
Hệ quả nếu tình trạng này kéo dài
Khi cảm giác này không được nhìn nhận và điều chỉnh, nó có xu hướng dẫn đến hai nhóm hệ quả:
1/ Kiệt sức nghề nghiệp
Đây không đơn thuần là cảm giác mệt mỏi sau một ngày dài. Kiệt sức nghề nghiệp là một quá trình dần mất đi sự gắn kết với công việc và cảm giác hiệu quả trong những gì mình đang làm (Xu et al., 2026). Khi tâm trí hiếm khi được nghỉ ngơi trọn vẹn, khả năng tập trung và xử lý vấn đề của chính bạn cũng có xu hướng bị bào mòn theo thời gian. Quá trình này thường diễn ra âm thầm nên không phải lúc nào cũng dễ nhận ra ngay trong thời gian ngắn.
2/ Ảnh hưởng lan sang đời sống riêng
Trên thực tế, căng thẳng tích luỹ từ công việc thường “rò rỉ” sang các mối quan hệ gia đình và cá nhân trước khi biểu hiện rõ ràng ở nơi làm việc (He et al., 2023). Một buổi tối thiếu tập trung khi trò chuyện cùng người thân, hay một cuối tuần khó thực sự thư giãn thường là những dấu hiệu xuất hiện sớm trước khi sự mệt mỏi ảnh hưởng rõ đến hiệu suất công việc.
Bắt đầu từ những thay đổi nhỏ
Bạn không cần một sự thay đổi lớn để bắt đầu điều chỉnh lại ranh giới giữa công việc và thời gian nghỉ ngơi. Ba điều nhỏ sau đây có thể là điểm khởi đầu phù hợp:
1/ Chọn một khung giờ ngắt kết nối thật sự
Hãy chọn một khung giờ cố định mỗi ngày để thực sự dừng công việc. Bạn không cần thay đổi toàn bộ lịch sinh hoạt, chỉ cần duy trì một ranh giới rõ ràng và nhất quán giữa thời gian làm việc và nghỉ ngơi.
2/ Chuẩn bị sẵn một câu rất ngắn để tự nhắc mình
Mỗi khi định mở lại tin nhắn công việc ngoài giờ, hãy tự nhắc mình bằng một câu đơn giản như: “Việc này có thể chờ đến sáng mai.” Chỉ một lời nhắc ngắn cũng đủ tạo ra khoảng dừng để bạn không phản hồi theo quán tính.
3/ Thiết lập và duy trì ranh giới không phải là ích kỷ
Cuối cùng, để duy trì được hai thói quen trên, điều quan trọng là bạn không xem việc thiết lập ranh giới như một biểu hiện của sự ích kỷ. Những ranh giới lành mạnh giúp bạn bảo toàn năng lượng, duy trì hiệu suất và tiếp tục gắn bó với công việc về lâu dài.
Ranh giới giữa thời gian cho công việc và cá nhân không phải lúc nào cũng dễ duy trì, nhất là trong một nhịp làm việc mà sự phản hồi nhanh gần như đã trở thành một chuẩn mực ngầm. Đôi khi, những điều chỉnh từ chính mình cũng chưa đủ. Nếu áp lực này kéo dài và khiến bạn cảm thấy quá tải, tìm đến sự hỗ trợ chuyên môn cũng có thể là một cách để chăm sóc bản thân tốt hơn.
––––––––/
Tham khảo thêm tại:
Cambier, R., & Vlerick, P. (2022). When thoughts have no off switch: The cost of telepressure and message-based communication behaviour within boundary-crossing contexts. Occupational Health Science, 6(4), 545-564. https://doi.org/10.1007/s41542-022-00127-7
He, H., Li, D., Zhou, Y., & Zhang, P. (2023). The spillover effect of work connectivity behaviors on employees’ family: Based on the perspective of work-home resource model. Frontiers in Psychology, 14, Article 1067645. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1067645
He, X., Gao, Q., Cao, Y., Bian, R., & Wang, X.-H. (2024). “Always online”: How and when task interdependence and dispositional workplace anxiety affect workplace telepressure after hours. PsyCh Journal, 13(4), 639-653. https://doi.org/10.1002/pchj.747
Xu, A. J., Sun, H., & Ma, J. (2026). Does after-hours telepressure increase next––day emotional exhaustion or cognitive flexibility? The role of different work-related rumination processes. Human Resource Management, 65(3), 799-821. https://doi.org/10.1002/hrm.70050
Thành Chung. (2026, June 8). Đại biểu Quốc hội đề xuất quyền “ngắt kết nối sau giờ làm việc” của người lao động. Tuổi Trẻ Online. https://tuoitre.vn/dai-bieu-quoc-hoi-de-xuat-quyen-ngat-ket-noi-sau-gio-lam-viec-cua-nguoi-lao-dong-20260608150323517.htm
