KHI KINH TẾ HỌC GẶP TÂM LÝ HỌC: NHÀ KINH TẾ NHẬN GIẢI NOBEL BẰNG TÂM LÝ HỌC HÀNH VI

Thaler, người kết hợp tâm lý học và kinh tế học

Jay L. Zagorsky-Tựa đề đã được người dịch điều chỉnh, tựa đề gốc: “Economist who helped behavioral ‘nudges’ go mainstream wins Nobel”

Giải thưởng Nobel Kinh tế năm 2017 vừa được trao cho TS. Richard Thaler thuộc ĐH Chicago vì những công trình của ông trong ngành kinh tế học hành vi, một ngành kết hợp giữa kinh tế và tâm lý học.

Dù giải thưởng dành cho ông không hoàn toàn bất ngờ, ông đã sớm có tên trong danh sách đề cử, nó vẫn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tích hợp hành vi thực tế của con người vào tư duy kinh tế. Nó đánh dấu lần thứ hai một nhà tiên phong trong lĩnh vực kinh tế hành vi, một lĩnh vực đang bùng nổ – dù vài thập kỷ trước còn chưa tồn tại – dành được giải Nobel, người đầu tiên là nhà tâm lý học Daniel Kahneman vào năm 2002.

Dù khó tin nhưng trước khi những học giả trên xuất hiện, nhiều nhà kinh tế cho rằng chúng ta hành xử như nhân vật Spock trong “Star Trek”. Con người được xem như những bộ máy tính toán lý trí một cách hoàn hảo, luôn nhìn thông tin và đưa ra những lựa chọn chính xác nhất. Tuy nhiên, chỉ cần một cách nhìn thông thường nhất về thế giới thực cũng có thể cho thấy đây không phải là một giả định đúng đắn.

Vậy Thaler là ai và tại sao những công trình của ông lại quan trọng?

Ảnh hưởng của Thaler

Richard Thaler sinh năm 1945 tại East Orange, New Jersey. Ông theo học tại trường Case Western và ĐH Rochester, nơi ông nhận bằng Tiến sĩ Kinh tế năm 1974.

Luận văn tiến sĩ của ông đưa ra một trong những ước tính đầu tiên về giá trị của việc cứu một sinh mạng, phép tính được chính phủ và các doanh nghiệp dùng để xác định số tiền họ cần phải chi trả nhằm phòng tránh thiệt hại về nhân mạng. Ví dụ, khi một chính phủ xem xét chi phí mà các quy định về quản lý chất lượng không khí ảnh hưởng đến doanh nghiệp, họ sẽ so sánh giữa mức phí thiệt hại và giá trị nhân mạng được đảm bảo khi các thay đổi được thực thi.

Thaler ước tính một mạng sống được cứu sẽ đáng giá US$200,000 vào năm 1967, tức là khoảng 1.5 triệu đô vào năm 2017. Hiện nay, các cơ quan chính phủ đánh giá nhân mạng cao hơn 5 đến 6 lần so với mức trên.

Thaler có thể được biết đến nhiều nhất qua cuốn sách nổi tiếng “Nudge,” mà ông cùng viết với GS luật Harvard Cass Sunstein. “Nudge” được xem đã truyền cảm hứng cho cựu thủ tướng Anh David Cameeron trong việc thành lập Nhóm Nội quan Hành vi (Behavioral Insights Team), một nhóm chuyên trách ứng dụng các nguyên lý tâm lý để làm tăng tính hiệu quả của các dịch vụ công. Cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama cũng thiết lập một nhóm tương tự tại Nhà Trắng.

Thaler và Sunstein cho rằng con người không nên bị ép buộc hành động bởi luật lệ hay cấm đoán. Thay vào đó, cách tốt nhất là sử dụng các can thiệp nhỏ, hay khích lệ, để đưa ra lựa chọn đúng đắn. Hai ông đưa ra các ví dụ như việc đặt các loại thức ăn có lợi cho sức khoẻ ở những chỗ dễ thấy và dễ lấy, đồng thời để các lựa chọn không tốt cho sức khoẻ ra khỏi tầm mắt. Bằng việc giúp chúng ta dễ dàng lựa chọn, việc di chuyển chỗ đặt thực phẩm sẽ làm giảm mức tiêu thụ các loại thức ăn vặt

Một ví dụ khác là việc để điều khoản tự động tiết kiệm hưu trí thành lựa chọn mặc định khi một người bắt đầu một công việc mới. Điều này có nghĩa là các nhân viên mới cần phải làm thủ tục để ngưng tiết kiệm hưu trí thay vì phải làm thủ tục để bắt đầu tiết kiệm. Kết quả là sẽ có nhiều nhân viên tham gia tiết kiệm hưu trí hơn.

Cụ thể hơn, VIện hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thuỵ Điển chọn Thaler vì đóng góp của ông trong ba lĩnh vực: “lý trí hữu hạn” (limited rationality), “cảm xúc xã hội” (social preferences) và “thiếu khả năng tự kiểm soát (lack of self-control).

Những giới hạn trong lý lẽ

Thaler chỉ ra rằng vì con người thường không thể giải quyết nhiều vấn đề kinh tế trong cuộc sống, chúng ta thường sử dụng các nguyên tắc chung đơn giản. Tuy nhiên, những nguyên tắc tối giản đó có thể dẫn đến những lựa chọn kì lạ và đôi khi lại tiêu cực.

Kế toán tinh thần (mental accounting) là một hiện tượng có các lựa chọn kì lạ mà Thaler là người đầu tiên nhận diện. Do các vấn đề tài chính trong cuộc sống chúng ta quá phức tạp, chúng ta thường tự mình phân tiền bạc vào các khoản khác nhau trong tâm trí và chỉ tiêu những khoản tiền có trong từng khoản.

Ví dụ,Thaler mô tả một cặp vợ chồng mới nhận được 300 đô tiền mặt đền bù thiệt hại do hãng hàng không làm thất lạc hành lý của họ. Hai người liền lấy 300 đô đó và chi cho một bữa tối sang trọng. Họ vung tay cho bữa tối chỉ vì trong suy nghĩ, họ xem 300 đô đó là một khoản tiền có được do may mắn. Tuy nhiên, nếu tiền lương cả năm của họ được tăng tổng cộng 300 đô, khả năng cao họ sẽ không chi tiêu nó cho việc ăn uống mà thay vào đó trong tinh thần, sẽ phân khoản tiền trên vào chi tiêu cho việc thuê nhà và các khoản hoá đơn khác.

Đưa cảm xúc vào trong kinh tế học

Ông cũng được nhận giải Nobel cho đóng góp của mình vào cảm xúc và công bằng xã hội.

Thaler, cùng với đồng tác giả Kahneman và nhà kinh tế học người Canada Jack Knetsch, vào năm 1986 đã chứng minh khách hàng không đồng tình với việc các công ty cố gắng tối đa hoá lợi nhuận trong mọi hoàn cảnh. Ví dụ, khi có bão tuyết, mọi người thường không đồng ý với việc các cửa hàng sẽ tăng giá xẻng xúc tuyết, ngay cả khi nhu cầu theo tự nhiên thường sẽ tăng khi có tuyết rơi dày. Thaler cùng các tác giả đã cho thấy khách hàng thường sẽ ‘trừng phạt’ các doanh nghiệp nếu họ tăng giá. Đây là một kết quả bất ngờ do nó cho thấy các doanh nghiệp cố gắng tối đa hoá lợi nhuận ngắn hạn, như nhiều nơi vẫn hay làm, sẽ phải chịu những thiệt hại lâu dài nếu khách hàng cho rằng họ đang hành xử một cách thiếu công bằng.

Đóng góp này vẫn còn hữu dụng đến tận ngày nay khi nó giúp nắm bắt phản ứng của khách hàng khi các công ty thuốc muốn đẩy giá thuốc được cho phép kê đơn cao hơn và với các doanh nghiệp muốn lợi dụng tăng giá sau các trận bão. Thaler chỉ ra rằng cảm xúc, như cảm giác về tính công bằng, đóng vai trò rất quan trọng tuy nhiên hay bị bỏ qua trong lĩnh vực kinh tế.

Trả tiền để tự kiểm soát

Lĩnh vực thứ ba được Viện hàn lâm Thuỵ Điển công nhận là đóng góp của Thaler và nhà kinh tế Hersh Shefrin trong ý tưởng về khả năng tự kiểm soát.

Các nhà kinh tế nhận thấy chúng ta hay chi tiền cho việc tránh đưa ra các lựa chọn tồi tệ hay để tránh vướng vào các kiểu hành vi tiêu cực. Ví dụ, Thaler và Shefrin viết, nhiều người “trả tiền để đến các ‘các khu nghỉ dưỡng dành cho người thừa cân’, các khu nghỉ dưỡng cam kết không phục vụ đồ ăn cho khách hàng”

Chúng ta không chỉ trả tiền để tự kiểm soát mà còn tạo ra những quy định cá nhân nhằm đảm bảo bản thân không đi quá các giới hạn do chính mình đặt ra. Ví dụ, những người hút thuốc thường sẽ mua thuốc lá theo gói thay vì theo cây. Điều này đảm bảo việc hút ít hơn mỗi ngày dù họ phải trả nhiều tiền hơn vị chi trên mỗi điếu thuốc.

Đóng góp của Thaler trong việc tự kiểm soát ngày càng trở nên quan trọng khi internet và dịch vụ giao hàng tức thì ngày càng tạo ra nhiều cách tiếp cận dễ dàng và không phải chờ đợi với các loại sản phẩm ‘cám dỗ’ khác nhau. Việc hiểu cách con người vận hành sẽ đem đến các chính sách công tốt hơn giúp đạt đến cùng một mục tiêu mà không phải tiêu tốn tiền của mọi người.

Tất cả tuỳ thuộc vào chúng ta

Giải thưởng trị giá 9 triệu kronor Thuỵ Điển, theo tỉ giá hiện hành tương đương với 1,1 triệu đô. Không may cho Thaler, do ông là người Mỹ, toàn bộ giải thưởng sẽ bị đánh thuế thu nhập – trừ khi ông dùng nó để làm từ thiện.

Khi được hỏi về việc ông sẽ dùng số tiền này như thế nào, Thaler trả lời: “Đây là một câu hỏi khá hài hước… Tôi sẽ cố xài nó càng phi lý càng tốt”.

Giải Nobel Ghi danh trong Khoa học Kinh tế, giải thưởng duy nhất không được thành lập trong di chúc của Alfred Nobel, cũng mang lại uy tín rất lớn cho người nhận giải. Nhà kinh tế Friedrich Hayek, từng được nhận giải vào năm 1974, cho rằng nó dành cho cá nhân có “ảnh hưởng lên công chúng: các chính trị gia, nhà báo, công chức và tất cả mọi người.”

Ngoài những ảnh hưởng này tại sao chúng ta cần quan tâm đến vấn đề trên? Danh sách những người từng được nhận giải Nobel kinh tế có rất nhiều nhà khoa học có những đóng góp tuyệt vời cho kinh tế học nhưng những ảnh hưởng liên quan đến cuộc sống của những người bình thường từ các đóng góp đó lại rất mờ nhạt.

Các đóng góp của Thaler, tuy vậy, lại trực tiếp chạm đến gần như mọi người. Các nghiên cứu ban đầu của ông giúp cứu người. Các nghiên cứu về sau lại giúp mọi người tiết kiệm tiền hưu và giúp chúng ta thoát khỏi những khuynh hướng tiêu cực nhất của bản thân. Viện Hàn lâm Thuỵ Điển đã rất chính xác khi dành giải thưởng này cho các đóng góp của ông.

Link nguồn: https://theconversation.com/economist-who-helped-behavioral-nudges-go-mainstream-wins-nobel-85430

Có thể bạn quan tâm

VƯỢT QUA SỰ TRÌ HOÃN (GETTING OVER PROCRASTI – NATION)

Các bạn muốn nghe một câu chuyện cười về sự trì hoãn không? Để

6 YẾU TỐ CỦA MỘT LỜI XIN LỖI HIỆU QUẢ

Dù bạn là CEO hay là một thực tập sinh trong công ty, biết

TẠI SAO NHỮNG QUYẾT TÂM TRONG NĂM MỚI CỦA BẠN THƯỜNG THẤT BẠI?

Rất nhiều người trong chúng ta dùng thời gian trước thềm năm mới để

GIÁM SÁT NHÂN VIÊN BẰNG THIẾT BỊ ĐIỆN TỬ CÓ LÀM TĂNG HIỆU SUẤT CÔNG VIỆC

Nhằm nỗ lực nâng cao hiệu quả làm việc của nhân viên, nhiều công

BÍ QUYẾT TẶNG QUÀ MÙA GIÁNG SINH

Khi chúng ta không biết phải tặng ai đó món quà gì, chúng ta

MỐI LIÊN HỆ GIỮA STRESS VÀ BẤT HÒA GIA ĐÌNH VỚI HÀNH VI NGHIỆN INTERNET Ở TRẺ VỊ THÀNH NIÊN

Những học sinh thất vọng với gia đình thường có khả năng nghiện internet